Oʹlssee oʹdinakai peiʹvv-ǩeʹrjj lij vaʹlljuum IBBY-UNESCO norldõʹǩǩe
Sääʹmkulttuurfoond čõõđtam Oʹlssee oʹdinakai peiʹvv -ǩeʹrjj (2023) lij vaʹlljuum IBBY-UNESCO nordlõʹǩǩe Collection of Remarkable Books in Indigenous and Endangered Languages vueʹssmannust 2026. Ǩeeʹrj lij ǩiõttǩeeʹrjtam sääʹmǩiõl uʹčteeʹl Maria Porsanger da tõn lij kaartʼtam da layout raajjâm suu vuäʹbb Anna Illikainen. Oʹlssee oʹdinakai peiʹvv lij päärnaiǩeʹrjj, koon vuäitt ââʹnned tuärjjan da saǥstõõllâmvuâđđan õuddmiârkkân toobdpeâmmʼmest, ko mättʼtõõlât nõõmeed da säʹnnâʹtted jeeʹresnallšem tobddjid.
IBBY-UNESCO norldõõǥǥâst
Äiʹǧǧen, kuäʹss ǩiõlʼlaž määŋghämmsažvuõtt vuäǯǯ šuurab vuâmmšummuž, ko ni kuäʹss ääiʹjben da vuâstta puäʹtte väʹǯǯtõõzz kuånsttjieʹrm sueʹrjest, IBBY-UNSECO norldõk miârkteei ǩiiʹrjid nuõrr lookkjid alggmeerai da vaarvuâlaž ǩiõlid toiʹmmai tuõđštõssân ǩiõli ǩeâllʼjeei äärvast tieʹttemvuõđ, identiteeʹtt da miõlljurddi jieʹlli očndõõttmõššân.
IBBY da UNESCO lie õhttääm viõǥǥees ǩiõlʼlaž määŋghämmsažvuõđ suõjjlem diõtt päärnaiǩeerjlažvuõđ sueʹrjest. Tõn diõtt IBBY da UNESCO alttee maaiʹlmveiddsõs ooccâmkampanja, koon veäkka noorât IBBY-UNESCO norldõõǥǥ miârkteei ǩiiʹrjin nuõrr lookkjid alggmeer- da vaarvuâlaž ǩiõlid (IBBY-UNESCO Collection of Remarkable Books for Young Readers in Indigenous and Endangered Languages).
Ânnʼjõžpeeiʹv tieʹđet, što mainsteeʹji vääʹnesvuõđ diõtt 40 proseeʹnt maaiʹlm nuʹtt 7.000 ǩiõlâst lie vaar vueʹlnn läʹppjed 2000-lååǥǥ jåårǥlõõǥǥâst. Tän vaar diõtt, kååʹtt lij samai kriittlaž 4.000 maaiʹlm alggmeerǩiõʹlle, Õhttõõvvâm meerkooʹddi takaisååbbar čuõjti äiʹǧǧkõõsk 2022–2032 meeraikõskksaž alggmeerǩiõli lååieeʹǩǩen (IDIL – the International Decade of Indigenous Languages). Alggmeerǩiõli lååieeʹjj mieʹrren lij ǩiddeed vuâmmšummuž maaiʹlmveiddsânji alggmeerai ǩiõli kriittlaž vuâkka di mobilisâʹstted čõõnâsjooukid da resuursid tõi seeiltummša, jeälltummša da õõudâsviikkmõʹšše. Õhttõõvvâm meerkooʹddi šõddeem-, tiõđ- da kulttuurorganisaatio (UNESCO) toiʹmmai jååʹđteei ÕM:i konttren, kååʹtt veekk čõõđ meeraikõskksaž lååieeʹjj.
IBBY da UNESCO noorrâm meeraikõskksaž komitea vaʹlljad ǩiiʹrjid IBBY-UNESCO norldõʹǩǩe.
Ǩeʹrjj puätt leeʹd mieʹldd UNESCO veerǥlaž loǥstõõǥǥâst da IBBY 40. maaiʹlmkoŋreeʹssest Ottawast 6.–9. påʹrǧǧmannu 2026 di pueʹtti meeraikõskksaž ǩeʹrjjmessuin da jooʹtti čuäjtõõzzin. Ǩeʹrjj šâdd še vueʹssen UNESCO da IBBY põõšši norldõõǥǥin.
Lookkji mieʹrr ij meäʹret ǩeeʹrj äärv
Oʹlssee oʹdinakai peiʹvv -ǩeeʹrj ǩiõttǩeeʹrjteei Maria Porsanger leäi õlltõvvum vaʹlljummšest IBBY-UNESCO norldõʹǩǩe, leša vuõiʹni tõn jõnn cisttân – son ij tieʹđ, mäʹhtt IBBY lij kaunnâm ǩeeʹrj leʹbe kuullâm tõʹst.
– Ǩeeʹrj raajjmest lij jõnn tuejj, di šõõddi šiõǥǥ toobd vuäǯǯad tõʹst tobdstõõzz, da rämmâtt, što järraz še, ko sääʹmõutstõs, lie vuâmmšam, što näkam ǩeʹrjj lij, mušttal Porsanger tobddjees pirr.
Čeʹvetjääuʹr škooulâst sääʹmǩiõl mättʼteei Porsanger vuäinn, što lij vääžnai, što päärnaid lij vuäǯǯamnalla määŋgnallšem ǩeerjlažvuõtt säämas še. Son tuäivv, što tobdstõs smeʹllkââttči järrsid še, ǩeäk sääʹmǩiõl silttee, ǩeeʹrjted säämas jeeʹres ekksaž oummid – Jiccsan hiâlpmõs lij ǩeeʹrjted uʹcc päärnaid, leša puk âʹǩǩjoouk taarbše sääʹmǩiõllsa ǩeerjlažvuõđ.
Porsanger peäggat, mõõn vääžnai lij, što še järraz, ko sääʹmǩiõllõutstõs, vuäiʹnne sääʹmǩiõl kaallšen. Son vuäinn, što ǩeeʹrj vuäǯǯam tobdstõs pohtt jeäʹrben õuʹdde tõn, mäʹhtt lookkji mieʹrr ij meäʹret ǩeeʹrj äärv; ǩiiʹrjid taarbšet uuʹccab ǩiõlid še.
Oʹlssee oʹdinakai peiʹvv lij Sääʹmkulttuurfondd sr eeʹjj 2023 õlmstâttam da čõõđtam ǩeʹrjj, koon õlmstõʹtte vueʹssen Lääʹdd Kulttuurfoond teäggtam Ǩiõllpieʹzzest škoouʹle – sääʹmpäärnai jiijjâsǩiõllsaž škooulpääʹljes -haʹŋǩǩõõzz, koon Sääʹmkulttuurfondd vaaldši iiʹjjin 2021–2023. WSOY ǩeerjlažvuõttfondd lij tuärjjaam ǩeeʹrj ǩiõttǩeeʹrjtummuž da kaartʼtummuž.
Ǩeeʹrj vuäitt vuäʹstted Sääʹmkulttuurfoondâst (Sevettijärventie 9080, 99930 Čeʹvetjäuʹrr) leʹbe tiʹllʼjeeʹl neʹttpååʹšt pääiʹǩ (info@kolttasaamelaiset.fi).
Looǥǥ lââʹzz IBBY-UNESCO norldõõǥǥâst: IBBY-UNESCO Collection of Remarkable Books in Indigenous and Endangered Languages: IBBY International Board on Books for Young People.
Vuäitak täʹrǩstõõllâd norldõõǥǥ loǥstõõǥǥ eŋgglõs- da franskk-ǩiõʹlle tääiʹben.